یکشنبه، 25 آذر 1397
محل تبلیغ شما

01/24 1393

 
فلسفه سجده بر خاک چيست؟
پرسش
فلسفه سجده بر خاک چيست؟ و چرا شيعه بر مهر و تربت کربلا سجده مي کند؟
پاسخ اجمالي
حقيقت سجده همان خضوع، تذلل، ميل و ... است. سجده يکي از واجبات است؛ چرا که در قول خداي متعال آمده است: "اي کساني که ايمان آورده ايد! رکوع کنيد و سجود به جا آوريد...".
در اين جا ضروري است به نکته اي توجه شود و آن اين که شيعه بر خاک سجده مي کند، نه براي خاک؛ زيرا که سجود براي غير خداي متعال به اتفاق تمام علماي شيعه شرک است.
گاهي سؤال مي شود که چرا فقط بر خاک سجده مي کنيد؟ جوابش اين است که ما در اين مسئله از سنت پيامبر اکرم (ص) پيروي مي کنيم؛ چرا که در منابع و مصادر معتبر اهل سنت آمده است: سجده بر خاک است و پس از آن، چيزهايي که از خاک مي رويد. البته، غير از چيزهايي که به طور عادي از پوشيدني هاي و خوراکي ها است. اما در حال اضطرار بر لباس و پوشيدني ها هم مي شود سجده کرد!
در اين جا براي هر قسم به ذکر يک روايت اکتفا کرده و تفصيل را به جواب تفصيلي احاله مي دهيم.
1. سجده بر خاک: مسلم در کتاب صحيح خود نقل مي کند: (خداوند) تمام زمين را براي ما محل سجده و خاکش را براي ما پاک کننده قرار داد، زماني که آب يافت نشود.
2. سجده بر آنچه که از زمين مي رويد: بخاري در کتاب صحيح خود چنين نقل مي کند: ام سليم از رسول خدا (ص) درخواست نمود تا به منزلش بيايد و نماز بخواند، تا وي آن جا را مکان هميشگي نمازش قرار دهد! رسول خدا (ص) درخواست ام سليم را اجابت کرد، به منزل او آمد، حصيري را که در خانه اش بود با آب مرطوب نمودم و در آن جا نماز خواند، ام سليم با پيامبر (ص) نماز گذارد و آن جا را مصلاي خويش قرار داد.
3. سجده بر لباس در حال اضطرار: بخاري از انس بن مالک نقل مي کند: ما (مسلمانان) با پيامبر (ص) نماز مي خوانديم و به خاطر شدت گرماي مکان سجده، قسمتي از پيراهن خود را مکان سجده گذاشتيم و بر آن سجده کرديم .
بنابراين، ملاحظه مي شود که شيعه بر سنت رسول خدا (ص) که در مصادر معتبر اهل سنت آمده تکيه مي کند.
پرسشي که در اين جا باقي مي ماند اين است که چرا شيعه به سجده بر تربت امام حسين علیه السلام تأکيد مي کند؟
در جواب اين پرسش بايد گفت، اولاً: خاک و تربت امام حسين علیه السلام؛ مانند ساير تربت ها است و وجهي براي استثناي آن از ساير خاک ها نيست. ثانياً: سجده بر تربت امام حسين علیه السلام واجب نيست، بلکه مستحب است. ثالثاً: اهل بيت علیه السلام بر اين مسئله تأکيد فرمودند که سجده بر تربت امام حسين علیه السلام ثواب دارد.
رابعاً: خاک و تربت امام حسين علیه السلام نماد و تابلوي بسياري از مسائل عقيدتي، مبارزاتي، تاريخي و ... است و از اين جهت سزاوار است از آن استفاده کنيم.
در باره فلسفه سجود بر خاک از امام صادق علیه السلام روايت شده است: "سجود خضوع براي خداي متعال است، بنابراين، سزاوار نيست که بر خوردني ها و پوشيدني ها باشد، چرا که مردم دنيا، بنده خوردني ها و پوشيدني ها هستند، در حالي که سجده کننده در سجود خويش در عبادت و بندگي خدا است، پس سزاوار نيست که پيشاني اش بر معبود بندگان دنيا، کساني که مغرور و به غرور دنيا شدند، باشد. سجود بر خاک فضيلتش بيشتر است؛ زيرا که سجده اين چنيني در تواضع و خضوع براي خداي متعال رساتر و سزاوارتر است.
پاسخ تفصيلي
يکي از مسائل جنجال برانگيز عليه شيعه – از روي جهل يا دشمني – که از طرف مخالفان مطرح مي شود و از اين طريق شيعه را مورد حمله قرار مي دهند، مسئله سجده بر خاک است. در حالي که اگر اين مسئله از روي حق و انصاف و به دور از هرگونه تعصب بررسي شود، نتيجه آن درست برعکس آن چيزي است که به شيعه نسبت مي دهند؛ زيرا که شيعه بر خاک سجده مي کند، نه براي خاک؛ چرا که سجده بر دو قسم است؛ يکي سجده براي چيزي و ديگري سجده بر چيزي.
بدون ترديد اولي حالتي از حالات شرک است و شيعه اين نوع از سجده را حرام مي داند؛ براي اين که سجود اين چنيني براي غير خدا است و اثباتش نياز به براهين و تلاش زياد ندارد، و شما را به فتاواي علماي شيعه در اين مسئله ارجاع مي دهيم.
براي روشن شدن مسئله و حقيقت موضوع، به تحليل و بررسي آن در ضمن مباحث آينده مي پردازيم.
تعريف سجود
سجود در لغت به معناي فروتني، افتادگي و ... آمده است. در شرع مقدس به معناي نهادن مقداري از پيشاني بر زمين يا غير آن در حالي که چيزي بين پيشاني و چيزي که بر آن سجده مي شود، حايل و فاصله نباشد. دليل آن روايتي است که مي گويد: "نگامي که سجده مي کني پيشاني ات را بر زمين بگذار و سريع به زمين نزن؛ (مانند نوک زدن کلاغ بر زمين)". [1]
همچنين در اين باره روايت است: "نزد پيامبر (ص) از حرارت و گرمي زمين مکه و مدينه در پيشاني و دست هايمان شکايت کرديم و رسول خدا (ص) به شکايت ما جواب مثبت نداد". [2]
سجده به اجماع تمام علما و فقها واجب است؛ چرا که خداي متعال مي فرمايد: "اي کساني که ايمان آورده ايد: رکوع کنيد و سجده به جا آوريد...". [3]
فقهي بودن مسئله
بديهي است که اين موضوع (سجود) از مسائل فقهي است، نه از مسائل کلامي؛ زيرا که سجده به فعل مکلف تعلق و ارتباط دارد. اختلاف در مسائل فقهي (نزد شيعه و اهل سنت) فراوان است و بهترين دليل آن، اين است که مشاهده مي کنيم، مذهب اهل سنت خود به چهار مذهب اصلي تقسيم مي شود که اين چهار مذهب در بسياري از مسائل فرعي فقهي با هم اختلاف دارند. [4]
روايات باب سجود
اخبار و روايات وارده در باب سجود را مي شود به سه قسم تقسيم نمود:
1. رواياتي که تأکيد مي کنند به ضرورت سجده بر زمين.
2. رواياتي که اشاره دارند به سجده بر گياهان؛ مانند حصير.
3. رواياتي که اشاره دارند به سجده بر پيراهن (پارچه) پنبه اي يا پشمي. [5]
الف. رواياتي که بر سجود روي زمين تأکيد مي کنند. روايات در اين زمينه فراوان است و با تعابير متفاوت و مختلف در کتاب هاي روايي نقل شده است که ما در اين جا به ذکر چند نمونه اکتفا مي کنيم:
1. "جعلت لي الارض مسجداً و طهوراً"؛ زمين براي من محل سجده و پاک کننده قرار داده شد. اين روايت در کتاب مسلم اين گونه آمده است:
"تمام زمين براي ما محل سجده قرار داده شد و خاکش براي ما پاک کننده (طهور)، در صورتي که آب يافت نشود".
در سنن ترمذي اين گونه آمده است: "تمام زمين براي من مسجد و طهور قرار داده شد".
در کلام بيهقي چنين نقل شده است: "زمين براي من طهور و مسجد قرار داده شد". در کلام بيهقي با اين بيان نيز ملاحظه مي شود: "زمين براي من پاک و مسجد قرار داده شد و هر کجا که هنگام نماز شد نماز مي خوانم هر طور که باشد". [6]
2. اباذر نقل مي کند که رسول خدا (ص) فرمود: "زمين براي تو محل سجده است. پس هر کجا که وقت نماز شد، نماز بخوان". [7]
3. ابن عباس مي گويد: "پيامبر (ص) بر سنگ سجده کرد". [8]
4. ابو سعيد خدري روايت مي کند: "من با چشمان خودم ديدم که بر پيشاني و بيني رسول خدا (ص) اثر خاک و گل بود". [9]
5. جابربن عبدالله مي گويد: "من با رسول خدا (ص) نماز ظهر مي خواندم. به خاطر شدت گرما و حرارت، يک تکه سنگ در دست خود گذاشتم تا اين که سرد شود و بر آن سجده کنم ".
6. انس بن مالک مي گويد: "ما با پيامبر (ص) در گرماي شديد نماز مي خوانديم، هر  يکي از ما سنگ بر مي داشتيم و در دست خود نگه مي داشتيم تا اين که خنک شود، وقتي سرد شد مي گذاشتيم و بر آن سجده مي کرديم". [10]
7. عمر بن خطاب مي گويد: "در شب باراني براي نماز صبح خارج شديم؛ چون زمين گل آلود شده بود، هر يک از ما مقداري سنگ جمع آوري کرديم و در حياط مسجد فرش کرديم و بر آن نماز گذارديم، وقتي پيامبر (ص) متوجه اين مسئله شد، فرمود: چه چيز خوبي، پس اين شروع نماز خواندن با سجده بر سنگ بود". [11]
8. عياض بن عبدالله قرشي نقل مي کند: "چون پيامبر (ص) ديد مردي بر عمامه اي که بر سرش است، سجده مي کند، اشاره فرمود عمامه ات را به عقب بکش و اشاره فرمود با پيشاني ات سجده کن". [12]
اينها نمونه اي از روايات فراواني است که بيان مي کند، سجود بايد بر خاک و زمين باشد. [13] بيهقي مي گويد: ... اگر سجود بر پارچه و لباس جايز بود، بايد در روايات به آن اشاره مي شد؛ چرا که سجده بر آن از برداشتن سنگ و خنک کردن در دست براي سجود راحت بود. [14]
ب. رواياتي که مي گويند سجود بر غير زمين بدون عذر جايز است:
1. انس بن مالک نقل مي کند: "جده اش (مليکه) رسول خدا (ص) را براي غذايي که براي آن حضرت پخت، دعوت کرد. پيامبر (ص) از آن غذا و طعام خورد، سپس فرمود: برخيزيد و با من نماز اقامه کنيد. انس بن مالک مي گويد: پاشدم و حصيري را که بر اثر مرور زمان سياه شده بود، آبي پاشيدم و نمناکش کردم. پيامبر (ص) بر آن ايستاد. من پشت سر حضرت و آن پيرزن (جده اش) پشت سر من به نماز ايستاديم. [15]
همچنين از انس روايت ديگري است با اين مضمون که مي گويد: "يکي از عمه هايم براي پيامبر (ص) طعامي پخت و خطاب به پيامبر اکرم (ص) گفت: من دوست دارم در منزل من غذا ميل کني و در آن جا نماز بخواني! انس مي گويد: پيامبر (ص) آمد، حصير بزرگي که در منزل بود، دستور داد آن را در گوشه اي از اتاق گذاشتيم و روي آن را آب و جارو کرديم، پس پيامبر (ص) بر روي آن به نماز ايستاد و ما پشت سر آن حضرت نماز اقامه کرديم". [16]
همچنين از انس بن مالک روايت است که مي گويد: "ام سليم از رسول خدا (ص) درخواست نمود تا به منزلش بيايد و نماز بخواند، تا وي آن جا را مکان هميشگي نمازش قرار دهد! رسول خدا (ص) درخواست ام سليم را اجابت کرد، به منزل او آمد، حصيري را که در خانه اش بود با آب مرطوب نمودم و پيامبر در آن جا نماز خواند، ام سليم با پيامبر (ص) نماز گذارد و آن جا را مصلاي خويش قرار داد". [17]
2. ابن عباس نقل مي کند: "رسول خدا (ص) بر حصير کوچک نماز مي گذارد". [18]
3. ابو سعيد خدري مي گويد: "بر پيامبر (ص) وارد شدم، ديدم آن حضرت بر روي حصير نماز مي خواند و بر همان حصير سجده مي کند". [19]
4. ميمونه (همسر پيامبر) نقل مي کند: "رسول الله در حال نماز بود و من در کنارش بودم به گونه اي که پيراهنش به من مي خورد، هنگامي که به سجود مي رفت، و بر حصير نماز مي گذارد". [20]
روايات در اين زمينه فراوان است که به جهت اختصار به همين مقدار اکتفا مي کنيم.
ج. رواياتي که مي گويند سجده بر غير زمين در حال عذر جايز است:
در اين قسمت به بيان حديث انس بن مالک اکتفا مي کنيم. انس مي گويد: "ما با رسول خدا (ص) نماز مي خوانديم. هرگاه يکي از ما به جهت شدت گرما، نمي توانستيم پيشاني خود را بر زمين بگذاريم، در حال سجده، پيراهن خود را پهن مي کرديم و بر آن سجده مي کرديم".
اين روايت در منابع مختلف اهل سنت؛ مانند صحيح بخاري و صحيح مسلم با الفاظ و تعابير مختلف نقل شده است. [21]
هر محقق و پژوهشگري با تحقيق و جست و جو در اين احاديث به روشني درمي يابد که تمام اين روايات متمرکز در اين مسئله هستند که اولاً سجده بايد بر خاک باشد، پس از آن چيزهايي که از زمين مي رويد، غير از خوردني ها و پوشيدني ها و در مرحله بعد (در حال اضطرار) بر پيراهن (پارچه) مي توان سجده نمود.
بنابراين و طبق اين روايات فقها و علما اين شاگردان مکتب اهل بيت علیه السلام به تبعيت از روايات ائمه علیه السلام مي گويند: واجب است محل سجده در نماز زمين يا چيزي که از زمين مي رويد باشد و از چيزهايي که غالباً خوردني و پوشيدني نيست باشد. [22]
اما اين که چرا ما (شيعه) مقداري از خاک و گل را خشک مي کنيم و به صورت مهر درآورده و بر آن سجده مي کنيم؟ اين به جهت دلايلي است که بعضي از آنها عبارت اند از:
1. به جهت اطمينان به طهارت و پاک بودن آن است؛ زيرا که يکي از شرايط محل سجده (چيزي که بر آن سجده مي شود) آن است که پاک باشد. همچنين براي اطمينان به مباح بودن آن؛ چرا که يکي از شرايط محل سجده مباح بودن آن است.
2. به خاطر اين که در زمان ما غالباً کف خانه ها، مساجد و ... با فرش پوشانده شده است و خاک يافت نمي شود، بنابراين، بر روي مهر سجده مي کنيم.
فلسفه سجده بر تربت امام حسين علیه السلام
در اين که چرا شيعه بر تربت امام حسين علیه السلام سجده مي کند؟ بايد گفت:
1. در ميان فقهاي شيعه فقيهي را نمي توان يافت که قايل باشد، سجود بر خاک امام حسين واجب است، بلکه آنان مي گويند هر خاکي که پاک و مباح باشد، سجده بر آن صحيح است. چنان که بيان شد. بلي آنان مي گويند سجده بر خاک امام حسين علیه السلام مستحب است. [23]
2. سجود بر تربت حسيني نمونه اي است از نمونه هاي سجده بر خاک و مسلمانان بر صحت سجده بر خاک و زمين اجماع دارند، پس وجهي براي استثناي تربت حسيني از مطلق زمين و خاک باقي نمي ماند، تا گفته شود چرا شيعه بر تربت امام حسين علیه السلام سجده مي کند.
3. اهل بيت علیه السلام تأکيد فراوان داشتند بر سجود بر تربت حسيني و امام سجاد علیه السلام اولين امامي بود که بر تربت حسيني سجده کرد. تمام امامان علیه السلام بر خاک امام حسين علیه السلام سجده مي کردند و بر استحباب آن تأکيد داشتند. چنان که امام صادق علیه السلام مي فرمايد: "سجده بر تربت سيد الشهداء حجاب هاي هفت گانه را بر مي دارد". [24]
4. وجوه فراواني بر رجحان داشتن سجود بر تربت سيد الشهدا دلالت مي کند که بر اهل دانش پوشيده نيست؛ مثلا:
الف. آموزه هاي اعتقادي: عمر بن سعد، صبح روز عاشورا نماز صبح را با لشکريانش به جماعت خواند، اما در ظهر همان روز امام حسين علیه السلام را به شهادت رساند. شيعه با سجده بر تربت حسيني در نماز، اعلان مي کند که نماز مرده و بي روح؛ مانند نماز عمر بن سعد و حاکمش يزيد و ... نمي خواند، بلکه نماز شيعه؛ مانند نماز امام حسين علیه السلام، جدش و پدرش است. اين همان چيزي است که مفهوم ولايت اهل بيت علیه السلام را نزد شيعيانش محکم و استوار مي کند .
و به همين جهت ائمه علیه السلام به سجده بر تربت حسيني تأکيد کردند؛ يعني سجود بر تربت حسيني همان تسليم و خضوع براي خدا است، با پيروي از راه اوليائش.
ب. آموزه تاريخي: برخي تلاش کردند تا معالم و آموزه هاي غدير که در آن با علي علیه السلام به عنوان امام و خليفه بيعت شد و عاشورا که در زمان بني اميه اتفاق افتاد را خاموش کنند. تربت حسيني سند زنده تاريخي است بر جنايات حکام بني اميه در روز عاشورا. زماني که ظالمان در طول تاريخ تا به امروز، تمام امکانات خويش را تجهيز کردند تا تعاليم و آموزه هاي غدير و عاشورا را کم رنگ کنند و از بين ببرند.
اما ائمه و اهل بيت علیه السلام حادثه عاشوراي حسيني را از طريق مرثيه، گريه، زيارت و ... در جان و دل مردم و نسل ها رسوخ دادند و بين آنان و قيام عاشورا ارتباط برقرار نمودند. از اين رهگذر مسئله اهميت و تأکيد بر تربت حسيني آشکار مي شود.
ج. آموزه هاي جهاد و شهادت: تربت حسيني يکي از چيزهايي است که مي تواند انگيزه انقلاب و جهاد را در اکثريت مردم مسلمان تهيج کند و اين همان چيزي است که امت اسلامي به آن نيازمند است. به ويژه در دنيايي که امروز ما در آن زندگي مي کنيم و جامعه اسلامي مواجه با انواع جنگ ها است. تعامل و ارتباط با تربت حسيني، ارتباط با يک مقدار خاک جامد و بي روح نيست، بلکه تعامل و ارتباط با نيروي متحرک و مفهوم انقلاب و جهاد و ... است.
علاوه بر اينها تربت امام حسين علیه السلام داراي آموزه هاي اخلاقي، سياسي و عقيدتي – ديني مهم و ... است که مباحث مبسوط در اين باره را بايد در کتاب هاي مربوط به نهضت و قيام حسيني جست و جو نمود. [25]
در پايان مي گوييم: شيعه چه گناهي کرد؟ هنگامي که تمسک کرد به تعاليم رسول الله (ص) و عمل کرد طبق سنت و راه و روش آن حضرت و به افعال و کردار متيقن پيامبر (ص) متلزم شد و از چيزهاي مشکوک در تشريع که يکي از آنها سجود بر پيراهن و فرش بدون عذر و غير ضرورت است، دوري کرد.
درباره اين موضوع روايات فراواني وجود دارد که به فلسفه نهي از سجود بر خوردني ها و پوشيدني ها اشاره مي کند که يکي از آنها روايت هشام بن حکم است:
هشام مي گويد به امام صادق علیه السلام گفتم: "به ما خبر بده از چيزهايي که سجود بر آنها جايز است و چيزهايي که سجده بر آنها جايز نيست. امام صادق علیه السلام فرمود: "جايز نيست سجده مگر بر زمين و آنچه که از زمين مي رويد، مگر آنچه که خوردني يا پوشيدني است.
هشام مي گويد: عرض کردم جانم به فدايت، علت اين امر چيست؟ امام علیه السلام فرمود: زيرا سجده خضوع براي خدا است، پس سزاوار نيست، بر خوردني يا پوشيدني باشد؛ چرا که مردم بنده خوردني ها و پوشيدني ها هستند، در حالي که سجده کننده در سجود خويش در عبادت و بندگي خدا است، پس سزاوار نيست که پيشاني اش بر معبود بندگان دنيا، کساني که مغرور و به غرور دنيا شدند، باشد. سجود بر خاک فضيلتش بيشتر است؛ زيرا که سجده اين چنيني در تواضع و خضوع براي خداي متعال رساتر و سزاوارتر است. [26]


________________________________________
[1] ابن حبان، صحيحه، ج 1، ص 264.
[2] مسلم، صحيح، ج 3، ص 312؛ ابن ماجه سنن، ج 2، ص 360.
[3] حج، 77.
[4] براي اطلاع بيشتر مراجعه شود به: الفقه علي المذاهب الاربعة، الجزيري، عبدالرحمن.
[5] علامه اميني، السجود علي التربة الحسينية، ص 13.
[6] صحيح البخاري، ج 1، ص 113؛ صحيح مسلم، ج 2، ص 64؛ صحيح النسائي، ج 2، ص 32؛ صحيح ابي داود، ج 2، ص 114؛ السنن الکبري، ج 2، 433، 435.
[7] صحيح النسائي، ج 2، ص 37.
[8] حاکم در مستدرک ان روايت را نقل کرده و ذهبي آن را تصحيح نموده است، ج 3، ص 473.
[9] صحيح البخاري، ج 1، ص 2، 198، 163، 253، 256، 258، 259؛ سنن ابي داود، ج 1، ص 143 – 144؛ السنن الکبري، ج 2، 106.
[10] السنن الکبري، ج 2، 106.
[11] سنن ابوداود؛ ج 1، ص 75؛ السنن الکبري، ج 2، ص 440.
[12] السنن الکبري، ج 2، ص 105.
[13] جهت آگاهي بيشتر درباره روايات وارده در اين باب، نک: نمايه "ما هي فلسفة السجود علي التربة"؟ سؤال 508 عربي (سايت: ۵۵۴).
[14] مسند احمد حنبل، ج 1، ص 321؛ السنن الکبري، ج 2، ص 105.
[15] بخاري، صحيحه، ج 1، ص 101؛ صحيح النسائي، ج 2، ص 57.
[16] ابن ماجه، سنن، ج 1، ص 255.
[17] صحيح النسائي، ج 2، ص 57.
[18] ترمذي، صحيح، ج 2، ص 126.
[19] صحيح مسلم، ج 2، ص 62، 126.
[20] بخاري، صحيح، ج 1، ص 101؛ مسلم، صحيح، ج 2، ص 128.
[21] بخاري، صحيح، ج 1، ص 101؛ مسلم، صحيح، ج 2، ص 109؛ ابن ماجه، السنن، ج 1، ص 321؛ ابوداود، السنن، ج 1، ص 106.
[22] نک: عروة الوثقي، ج 1، باب السجود، مايصح السجود عليه.
[23] نک: تحرير الوسيلة، امام خميني، ج 1، باب مايصح السجود عليه.
[24] وسائل الشيعة، ج 6، ص 23.
[25] عبدالمنعم حسن، بنور فاطمة اهتديت، ص 203 – 204؛ به نقل از الفريفي، سيد عبدالله، التشيع، ص 206.
[26] من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 273
 

   سخنان پيامبر (ص) درباره ماه مبارك رمضان در اواخر ماه شعبان

 

   شما قبل از خواب وضو نمی‌گیرید!

 

   بعد از نمازها؛ تعقیبات یا دست دادن با دیگران؟!

 

   سجده بر خاک راهکار دفع امواج الکترو مغناطيسي براي شهروندان الکترونيکي بخش سوم

 

   چرا شيعيان بر خاک سجده مي كنند؟ بخش اول (فقه)




محل تبلیغ شما

ارسال نظر

نام:*
ایمیل:*
متن نظر:
کد را وارد کنید: *
عکس خوانده نمی شود